Hohe Messe, BWV 232

Hohe Messe, BWV 232

Geachte bezoeker,

Mijn naam is Wolfgang Lange, ik ben (koor)dirigent en wil u het volgende mededelen:
Het Helios Ensemble (opgericht in 1991) en het Luna Kamerkoor (opgericht in 2012) vieren dit jaar hun jubileum. Daarom zal op vrijdag 22, zaterdag 23 en zondag 24 september 2017 de HOHE MESSE van Johann Sebastian Bach gaan klinken.

Drie concerten

Het ensemble bestaat uit 5 vocale solisten, aangevuld met 40 zangers vanuit het Luna Kamerkoor en het 24 koppige begeleidende Helios Ensemble, op authentieke instrumenten. Van de vocale solisten heeft het merendeel in Den Haag en Amsterdam de studie afgerond op de afdeling Barok, sommigen van deze (vocale) solisten zijn cum laude afgestudeerd.
Alle musici die hier aan mee gaan doen, gaan in eerste instantie akkoord met een tegemoetkoming op no cure / no pay basis. Dit project verdient naar mijn oprechte overtuiging een reële kans. Daarom is mijn concrete vraag aan u of u een financiële bijdrage wilt verlenen, dan wel advies kunt geven waar goede kansen liggen om op gepaste wijze ondersteund te kunnen worden.
Normaliter zou een dergelijk evenement rond € 40.000 moeten kosten. Wanneer u als cultuurliefhebber aan dit unieke gebeuren de waarde mee kunt geven die het verdient, deelt u in het optimaal tot stand laten komen van deze drie uitvoeringen, d.w.z. een vergoeding voor de medewerkers en een goede pr.

Orkestsamenstelling / aantal musici (totaal 24 instrumentalisten)

3 trompetten, 1 corno da caccia, 2 traversi, 3 oboi, 2 fagotti, strijkers ( 3 eerste violine, 3 tweede violine, 2 violas, 2 celli, 1 violone), (kist)orgel en pauken.

U kunt een musicus sponsoren!

Elke muzikale medewerker aan dit project HOHE MESSE 2017, vocaal dan wel instrumentaal, zou minimaal € 500 moeten ontvangen als vergoeding voor de repetities, concerten en reiskosten. In totaal zou dit voor 5 solisten, 24 orkestleden een bedrag worden van ca. € 30.000 exclusief de vergoeding van de dirigent (!).
Als voorbeeld: voor 5 sponsors van €100 is de trompettist geregeld. In Amerika is dit een gangbare constructie, ik ben benieuwd of dit ook voor Nederland een haalbare zaak is.

Uw steun

Als u bereid bent dit project te ondersteunen, dan kunt u uw bijdrage storten via de pagina 'Doneren'.

Uw logo op deze site?

Wilt u dit project als bedrijf sponsoren? Voor een bijdrage van minimaal €250 plaatsen wij uw bedrijfslogo prominent in beeld op de sponsorpagina. Wilt u hoofdsponsor worden, dan kan dat ook. Naast plaatsing van uw logo ontvangt u gratis toegangskaarten voor één van de concerten en vermelding van uw naam dan wel bedrijf in het programmaboekje.

Ik hoop dat u een hoopvolle reactie kunt geven op mijn schrijven.
Met hoogachting en vriendelijke groeten,

Wolfgang Lange, dirigent en initiator
06 40143163
Stichting Harmonia Mundi
Helios Ensemble
Luna Kamerkoor

Stichting Harmonia Mundi heeft een ANBI cultuurstatus



Bach

Om in een paar pagina’s de “Hohe Messe” van haar waarde te schetsen is ondoenlijk. Daarom heb ik me beperkt tot een aantal facetten die een beeld schetsen hoe het werk tot stand gekomen is. Onderwerpen, niet minder belangrijk als getalsymboliek, retoriek, symmetrie en de parodietechniek worden terloops vermeld, met de bedoeling uw nieuwsgierigheid te wekken.

Aan het eind van zijn levensjaren werkte Johann Sebastian Bach (1685-1750) aan twee absolute hoogtepunten in de muziekgeschiedenis; de instrumentale “Die Kunst der Fuge” en de vocale tegenhanger “Hohe Messe”. Beide werken beantwoordden aan Bach’s nimmer aflatende bedoeling om zichzelf en anderen te overtreffen. Beide werken zullen tot in lengte van dagen overstelpt zal worden met superlatieven.
Met alle mogelijke middelen, oude en nieuwe stijlen, met een breed spectrum van de meest verfijnde technieken en contrasterende instrumentaties heeft Bach met het tijdloze genre van een mis een samenvatting gegeven van zijn eigen muzikale palet; de “Hohe Messe” als muzikaal testament.

Intellectueel

De niet-kosmopoliet Bach ontwikkelde zich voornamelijk door het verzamelen van werken, boeken en gesprekken met hooggeplaatste personen die hem voornamelijk thuis bezochten. Zijn bibliotheek bestond uit een paar honderd 16e- en 17e-eeuwse drukwerken, manuscripten en theologische werken. Door zijn nimmer aflatende drang naar kennis van nieuws, achtergronden en ontwikkelingen mag men zeggen dat hij uiteindelijk het idee van de “muzikale perfectie” heeft bereikt. In het bijzonder zijn de werken te noemen die Bach heeft geschreven in zijn laatste tien levensjaren.
Als lid van de “Societät” legde hij dwarsverbanden met de retoriek, de poëtica, de theologie en zoals de filosofen de principes van de filosofie bestudeerden, bestudeerde Bach niet alleen de theoretische, fysieke en technische kant van de muziek maar ook de spirituele en emotionele.

HOHE MESSE

Ontstaan van enkele delen: Sanctus

Het werk had nagenoeg 25 jaar nodig tot voltooiing en legde een zeer gecompliceerde route af.
Haar geschiedenis begint in 1724 tijdens de kerstactiviteiten: Bach, net 18 maanden in dienst als cantor aan de Thomaskerk te Leipzig, had het streven deze dienst zo feestelijk mogelijk allooi te geven en wilde zijn reputatie als componist bevestigd zien. Zo voerde hij tijdens deze kerstdienst naast een uitgebreide cantate voor zesstemmig koor, trompetten, pauken, hobo’s en strijkers het Latijnse Sanctus uit; dit werk had dezelfde bezetting als de cantate. Immers, in het lutherse Leipzig werd tijdens Hoogfeestdagen (Kerst, Pasen, Pinksteren) een aanzienlijk deel van de dienst in het Latijn gehouden.
Het Sanctus had ook buiten Leipzig meteen bewonderaars; zo moest Bach voor de Paasdienst van 1727 een nieuwe versie van het stemmenmateriaal van het werk schrijven omdat het origineel door een zekere Graf von Sporck uit Bohemen “geleend” was.

Kyrie en Gloria

Vanaf 1 februari 1733 was er in het land een rouwperiode vanwege het overlijden van August der Starke.
In de zes maanden die daarop volgden gold in de Saksische kerken een musiceerverbod. Dit was voor Bach een ongekende luxe om tijd te hebben aan zijn grootschalig ambitieus plan te werken. Het bewijs dat hij destijds al met de gedachte speelde de “Hohe Messe” te componeren is af te leiden uit onder meer de vocale vijfstemmigheid, het grote orkest en de geraffineerde opzet van de delen, zoals het driedelige openingsdeel: het Kyrie.
Kyrie I is een uitgebreide fuga met obligaat orkest, het Christe eleison hanteert de destijds moderne stijl van een operaduet en Kyrie II valt terug op vocaal contrapunt, waarbij het orkest de koorpartijen mag verdubbelen. Bach streefde hier duidelijk naar contrasterende stijlen en technieken. De delen doorlopen daarbij de toonsoorten b-klein (Duits : h-moll) via D-groot naar fis-klein, die samen de drieklank b-klein vormen. In die harmonische opzet schemert al de toekomstige planning door met als centrale toonsoort D-groot. Zo gezien is de titel Messe in H-moll foutief; alleen het openingsdeel is b-mineur, het overgrote deel van het werk staat in D-majeur. De benaming “Hohe Messe” is niet van Bach; het is een uiting van hoogste respect voor het werk en is een romantisch gegeven uit de tijd waarin het werk uiteindelijk werd gedrukt: het midden van de 19e eeuw (1845).
Wat betreft variatie en stijlcontrast bouwt Bach in het Gloria voort op het Kyrie. Hier worden vier grootschalige koordelen afgewisseld met obligate instrumenten. In navolging van de vijfstemmigheid van het koor heeft Bach vijf solozangers ingezet die vrijwel ieder een eigen aria krijgen toebedeeld. Alleen sopraan I en de tenor zingen een duet. Deze afwisseling loopt parallel met die in de instrumentatie want alle orkestgroepen (strijkers, fluiten, hobo’s en koper) worden van obligate en of concerterende partijen voorzien.

In juli 1733 werden de 21 (5 koor- en 16 instrumentale) stemmen van het Kyrie en Gloria aan de keurvorst overhandigd. Gelijkertijd met deze 21 stemmen verstuurde Bach op 27 juli 1733 een brief aan de pas gekroonde Keurvorst van Saksen, Friedrich August II, tevens Koning van Polen.
Bach probeerde door deze brief bij de vorst de hem zo felbegeerde titel “Hof-compositeur” te verwerven, met de bedoeling zijn positie in Leipzig te versterken. De autoriteiten van deze stad maakte hem het werken zeer lastig: er werd steeds meer bezuinigd op goede vocalisten en instrumentalisten zodat Bach vaak zijn cantates moest uitvoeren met amateurs, wetende dat Dresden, culturele hoofdstad van Duitsland van die tijd, de beste instrumentalisten had. Zo kan deze brief aan de keurvorst ook gezien worden als een verkapte open sollicitatie naar de nog steeds vacante positie van “Kapellmeister” aan het hof van Dresden. Na het overlijden van Johann David Heinichen was er tussen 1729 en 1733 geen opvolger en Bach, die geen ervaring had met het schrijven van opera’s, hoopte alsnog de keurvorst te overtuigen van zijn kunde. Op 1 december 1733 krijgt Johann Adolf Hasse, de beroemde Italiaanse operacomponist, de post van kapelmeester. De brief van Bach aan de keurvorst wordt eind 1736 beantwoord: hij mag zich nu hof-compositeur noemen.

Credo

In de eerste versie bevatte het Credo van de Hohe Messe slechts acht onderdelen, aangezien het duet “Et in unum Dominum” ook nog het tekstgedeelte Et incarnatus est omsloot. Maar bij nader inzien besloot Bach tot een herverdeling van de tekst. Hij maakte het Et incarnatus est los uit het duet en componeerde een afzonderlijk deel voor deze cruciale liturgische tekst, die in de muziek meestal bijzondere nadruk krijgt.
De negendelige opzet werkt als symmetrie versterkend.
Bach wijzigde hiermee namelijk van 2-1-2-1-2 in 2-1-3 (= Et incarnatus est + Crucifuxus + Et resurrexit) -1-2.
Het gebruik van een middeleeuws gezang als rode draad in het Credo en Confiteor is een nieuwe theologische, historische en compositorische dimensie die ontbrak in de Kyrie-Gloria Missa. Ter onderstreping van de betekenis van de geloofsbelijdenis van Nicea als liturgisch canon paste Bach bewust canontechniek toe. Met de archaïsche cantus-firmusstijl verwees hij naar de lange historie van de mis als muzikaal genre.
Maar er gebeurt meer op theologisch vlak. Na het Confiteor volgen namelijk twee verschillende zettingen van het Et expecto resurrectionem, die een lijn trekken tussen “zij die verwachten” en “dat wat verwacht wordt”.
Het expressieve en ook met chromatiek overladen Adagio illustreert mijns inziens niet alleen het lijden in deze wereld maar hoopt op uiteindelijke goede afloop, dat in het Vivace wordt bevestigd; vreugdevolle stijgende D-majeur loopjes en drieklanken, voorzien van fanfare-achtige ritmieken.
De twee omsluitende koorparen zijn elk verbonden met twee aria’s. De drie koorkoralen omvatten de meest oudste en recente muziek uit de gehele Hohe Messe. Het Crucifixus is gebaseerd op het koor “Weinen, Klagen, Sorgen ,Zagen” uit de cantate BWV 12 uit 1712 en het Et incarnatus est waarschijnlijk in 1749 toegevoegd als laatste koorzetting.

Vacature aan het hof van Dresden

Een jaar na het schrijven van het Sanctus bezocht Bach voor de tweede keer Dresden. Vanaf 1725 begon hij meer en meer met het componeren van de zogenaamde “Dramma per musica”. Dit waren in feite kleine opera’s, uitgebreide wereldlijke cantates die op toneel werden uitgevoerd. De libretto’s werden ontleend aan de klassieke mythologie.
Het is zeer aannemelijk dat Bach ook op deze manier zich weer eens wilde bewijzen: de alom bekende kerkmusicus en orgelvirtuoos Bach wilde zo graag beter musiceren in Dresden met de beste musici onder betere financiële omstandigheden en weg uit Leipzig! Opmerkelijk is ook dat deze “dramma per musica” voornamelijk werden gecomponeerd in de periode waarin het hof van Dresden geen kapelmeester had….
Mijns inziens waren deze “dramma per musica” voor Bach wederom “oefeningen” voor een eventuele aanstelling als kapelmeester en componist van opera’s én missen.

Dresdner Messe

De “Hohe Messe” is opgebouwd en geschakeerd volgens de tendens van die tijd; de zgn. “Dresdner Messe”.
Deze term is een verzamelnaam van alle concertante missen. Bach was goed op de hoogte van het muzikale leven in het katholieke (!) Dresden. Naast persoonlijke contacten met uitvoerende musici had in een zeer uitgebreide muziekbibliotheek met een grote collectie oude en actuele boeken en afschriften van miscomposities van de o.a. componisten Heinichen, Zelenka en Hasse, allen werkzaam aan het hof te Dresden.
Twee van de meest typerende facetten van de “Hohe Messe” zijn de opbouw van de mis volgens “Dresdner” voorbeeld en het naast elkaar gebruiken van zowel de katholieke als lutherse kenmerken van een misindeling. Dit wil ik kort uitleggen:

Opbouw

Karakteristiek aan de “Dresdner Messe” was het opsplitsen van de teksten van de vijf delen van het “ordinarium” (de gezangen die in elke mis voorkomen). Deze delen kregen als daardoor een eigen muzikale behandeling.
Een ander kenmerk van de “Dresdner Messe” was de afwisseling van twee stijlen: de “stile antico”, de strenge oude polyfone stijl met de mogelijkheden tot het schrijven van motetvormen en fugatische stukken.
Daarnaast de “stile nuovo”: de meer homofone nieuwe stijl, die de gelegenheid schiep tot meer concertante vormen, zoals pompeuze koorstukken met obligate orkestbegeleiding en solistische opera-getinte aria’s duetten en terzetten.
En nog een aspect was typerend: het Dona nobis pacem grijpt terug op een koorfuga uit het Kyrie of een deel uit Gloria. Dit gegeven zagen de componisten aan het hof van Dresden als middel van eenheid en afronding.
Bach deed hetzelfde in de “Hohe Messe”: voor het Dona nobis pacem gebruikte hij exact hetzelfde materiaal als het Gratias agimus tibi.

Luthers en katholiek

Sommigen noemen de “Hohe Messe” “die grosse catholische Messe”. Deze uitspraak is niet correct en zeker niet volledig. Het is qua keuze en volgorde van de muzikale uitwerking door en door rooms-katholiek, maar in uiterlijke vormgeving en tekstbehandeling luthers. Dit wordt duidelijker door een schema:

De rooms-katholieke mis is opgedeeld in vijf delen:

  1. Kyrie 1
  2. Gloria 2
  3. Credo 3
  4. Sanctus, Osanna, Benedictus
  5. Agnus Dei + Dona nobis pacem

Bach heeft zijn partituur ingedeeld in vier banden

  1. Missa (Kyrie + Gloria)
  2. Symbolum Nicenum (Credo)
  3. Sanctus
  4. Osanna, Benedictus, Agnus Dei et Dona nobis pacem

Bach houdt dus vast aan de lutherse traditie: het Sanctus in de lutherse constellatie werd uitgevoerd zonder de delen Osanna en Benedictus. Hij geeft het Osanna in de “Hohe Messe” “nr. 4” waardoor het dus los lijkt te staan van het voorafgaande Sanctus. Maar het tegendeel is waar: de tweede helft van het Sanctus is het Pleni sunt coeli. Dit deel staat in D-majeur en in een driekwartsmaat. Om aan te geven dat Bach wist dat deze delen volgens r.k.- traditie bij elkaar hoorden voorzag hij ook het Osanna van dezelfde toon - en maatsoort.
Bovendien begint het Osanna als het Pleni sunt coeli eindigt: namelijk vocaal.
Nog een ander punt: als Bach het werk echt als een katholieke mis had willen behandelen, had hij het werk tijdens het opnieuw uitschrijven en bundelen van de “Gesamtpartitur” in 1749 anders kunnen nummeren: hij deed dit niet omdat hij ook op deze wijze de lutherse traditie in stand wilde houden.

Wolfgang Lange

 

Crowdfunding heeft inmiddels €2030 opgeleverd.

Lieber Herr Gott, wecke uns auf
dass wir bereit sein, wenn dein Sohn kommt,
ihn mit Freuden zu empfahlen,
und dir mit reinem Herzen zu dienen,
durch denselbigen, deinen lieben Sohn,
Jesum Christum. Amen

… lied door Bach gekozen voor zijn begrafenis …

Orkest en koor

Trompet / Corno da caccia  
1 Carl Daleboudt
2 David Nooteboom
3 Leo Torn
Corno da caccia  
1 Mariantonia Riezu
Traverso  
1 Gudrun Herb
2 Anastasia Anufrieva
Oboe / Oboe d’amore  
1 Federico Foria
2 Kaori Katayama
3 Olga Kuznetsova
Fagotto  
1 Ester van der Veen
2 Marjolein Wielinga
Timpani  
1 Arjen Roos / Nynke de Jong
Violino I  
1 Marten Boeken Concertmeester
2 Marjan Waringa
3 Maaike Gerritsen
4 Laura Sophie von der Goltz
Violino II  
1 Arwen Bouw / Julia Bart
2 Suus Bijleveld
3 Erik Mertens
Viola  
1 Eline Snoek
2 Marjo van den Doel
Cello  
1 Mathilde van Wijnen
2 Anna Lachegyi
Violone  
1 Norma Brooks
1 Andrea James Child
Organo  
1 Laura Motta
Solisten  
Sopraan Bethany Shepherd
Sopraan Marjolein Kolkert
Alt Christina Plein
Tenor Henk Gunneman
Bas Joost van Tongeren
Crowdfunding heeft inmiddels €2030 opgeleverd.

Doneren aan dit project?

Crowdfunding

Om dit project te kunnen realiseren is geld nodig. Deze gelden proberen we via crowdfunding binnen te halen. Particulieren en/of bedrijven kunnen met behulp van nevenstaand formulier hun bijdrage storten. Elke euro is welkom! 

Wilt u dit project als bedrijf sponsoren? Voor een bijdrage van minimaal € 250 plaatsen wij uw bedrijfslogo prominent in beeld op de sponsorpagina. Wilt u hoofdsponsor worden, dan kan dat ook. Naast plaatsing van uw logo ontvangt u gratis toegangskaarten voor één van de concerten en vermelding van uw naam dan wel bedrijf in het programmaboekje.

Standaardbedrag

Het standaardbedrag is ingesteld op €25, maar u kunt ook een eigen bedrag invullen. Vele kleintjes maken tenslotte ook een grote.
Als u na uw donatie uw bedrijfslogo op de site geplaatst wilt zien, kunt u onderstaand formulier invullen. Dan nemen wij zo spoedig mogelijk contact met u op.
Het is echter niet verplicht. U kunt ook anoniem een schenking doen.

Naam

Bedrijfsnaam

E-mailadres

Telefoonnummer

Project

Bericht

Bedrag €*


Hartelijk dank voor uw bijdrage

Sponsoren

De volgende bedrijven en particulieren ondersteunen het project Hohe Messe:

Particuliere giften

€500
€100
€50
€50
€25
€25
€25
€5

dhr. S.W. Verstegen
mevr. A.S. Stoffel
M.H.A. Bouman
A.W. Kerkstra
dhr W. Pennewaard en/of mevr. C.A.M. Pennewaard-Koppers
A. Roosenburg
T.A.M. Sibbel
Veronica Polouia